{"id":132,"date":"2020-08-23T11:59:00","date_gmt":"2020-08-23T11:59:00","guid":{"rendered":"http:\/\/agorapostasi.com\/?p=132"},"modified":"2021-11-13T12:16:55","modified_gmt":"2021-11-13T12:16:55","slug":"takiyuddin-rasidin-hayati-ve-istanbul-rasathanesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/agorapostasi.com\/?p=132","title":{"rendered":"Takiy\u00fcddin Rasid\u2019in Hayat\u0131 ve \u0130stanbul Rasathanesi"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Takiy\u00fcddin<\/strong>, Rasathane\u2019nin \u00f6n\u00fcnde yard\u0131mc\u0131s\u0131 ve \u00f6\u011frencileriyle birlikte.\u00a0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Takiy\u00fcddin<\/strong> Er-Rasid<\/strong>, 14 Haziran 1526 tarihinde \u015eam\u2019da do\u011fuyor. Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in soyunun hangi \u0131rka dayand\u0131\u011f\u0131yla ilgili tart\u0131\u015fmalar bulunuyor. S\u00fcheyl \u00dcnver, Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019nin soy \u015feceresine dayanarak T\u00fcrk k\u00f6kenli bir aileden geldi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Takiy\u00fcddin<\/strong> ilk e\u011fitimini ise \u015eam\u2019da ve m\u00fcderris babas\u0131 Maruf Efendi\u2019den al\u0131yor. Daha sonra ailesiyle birlikte 1550 y\u0131l\u0131 civar\u0131nda \u0130stanbul\u2019a geliyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130stanbul\u2019da \u00c7ivizade Mehmet Efendi, Ebussud Efendi, Kutbeddinzade Mehmet efendi gibi d\u00f6nemin \u00f6nemli alimlerinin meclislerinde bulunuyor ve onlarla irtibatta kal\u0131yor. Ali Ku\u015f\u00e7u\u2019nun torunu olan Kutbeddinzade Mehmet Efendi\u2019den matematik e\u011fitimi al\u0131yor. B\u00f6ylece bilim anlay\u0131\u015f\u0131nda Semerkant ekol\u00fcn\u00fcn \u00f6nemli bir yeri olmu\u015f oluyor. \u0130stanbul\u2019da bir s\u00fcre bulunduktan sonra M\u0131s\u0131r\u2019a giderek Kahire\u2019de bulunan \u015eehuniyye ve Sarat\u0131m\u0131\u015fiyye medreselerinde m\u00fcderrislik yap\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Takiy\u00fcddin<\/strong>, M\u0131s\u0131r\u2019da 1549-1553 y\u0131llar\u0131nda vali olan Semiz Ali Pa\u015fa\u2019n\u0131n k\u00fct\u00fcphanesinden faydaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu sayede Nablus\u2019ta 1559\u2019da, mekanik saatlerle ilgili eserini yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Takiy\u00fcddin<\/strong>, Semiz Ali Pa\u015fa\u2019n\u0131n 1561-1565 y\u0131llar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 sadrazaml\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u0130stanbul\u2019a ikinci kez geliyor. Edirnekap\u0131\u2019daki Bala Medresesi\u2019nde m\u00fcderrislik g\u00f6revi verildi\u011fini biliyoruz. Ancak baz\u0131 kaynaklarda Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in bu g\u00f6revi kabul etti\u011fi yaz\u0131lsa da kabul etmedi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde de yaz\u0131lar bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Tekrardan M\u0131s\u0131r\u2019a d\u00f6nerek burada medreselerde astronomi konusunda dersler vermeye ve \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyor. M\u0131s\u0131r\u2019a kad\u0131 olarak gelen Kutbeddinzade Mehmed\u2019in o\u011flu Abd\u00fclkerim \u00c7elebi Efendi, Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019e Ali Ku\u015f\u00e7u, Kad\u0131zade-i Rumi ve G\u0131yaseddin El-Ka\u015fi\u2019nin astronomi eserlerini ve baz\u0131 g\u00f6zlem aletlerini vererek astronomi konusunda te\u015fvik etti\u011fi de biliniyor. Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in bilim anlay\u0131\u015f\u0131nda, \u00f6zellikle astronomi alan\u0131nda anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131nda Abd\u00fclkerim \u00c7elebi Efendi\u2019nin rol\u00fc \u00e7ok \u00f6nemli. Hatta Takiy\u00fcddin<\/strong>, Optik eserini Abd\u00fclkerim \u00c7elebi Efendi\u2019ye ithaf ediyor. Buradan da Abd\u00fclkerim \u00c7elebi Efendi\u2019ye de\u011fer verdi\u011fini anlayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Takiy\u00fcddin<\/strong>, matematik ve astronomi alanunda kendini iyi bir \u015fekilde geli\u015ftirdikten sonra 1570 y\u0131l\u0131nda bir daha ayr\u0131lmamak \u00fczere \u0130stanbul\u2019a geliyor. 1571 y\u0131l\u0131nda ise M\u00fcneccimba\u015f\u0131 Mustafa \u00c7elebi\u2019nin vefat\u0131ndan sonra II.Selim taraf\u0131ndan m\u00fcneccimba\u015f\u0131 olarak atan\u0131yor. B\u00f6ylece Galata Kulesi\u2019nde g\u00f6zlemler yapmaya ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fcneccimba\u015f\u0131l\u0131k, takvim hesab\u0131 yapmay\u0131, usturlab aletine hakim olmay\u0131, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hareketlerinin matematiksel hesab\u0131n\u0131 yapmay\u0131, zicler konusunda bilgili olmay\u0131 ve bu zicleri uygulayabilmeyi gerektiriyordu. Bu konuda temel olarak Semerkant Rasathanesi\u2019nin eseri olan Ulu\u011f Bey Zic\u2019i kullan\u0131l\u0131yordu. Takiy\u00fcddin<\/strong>, bu zicde eksiklikler ve hatalar oldu\u011funu fark ediyor. Zaman tayininin do\u011fru yap\u0131lmas\u0131 \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemliydi. Bu y\u00fczden Takiy\u00fcddin<\/strong>, bu zicin yeniden d\u00fczenlenmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

Ve Galata Kulesi\u2019nde birka\u00e7 y\u0131l g\u00f6zlem yapt\u0131ktan sonra Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in haz\u0131rl\u0131klar\u0131yla, III.Murat\u2019\u0131n izniyle 1575\u2019te \u0130stanbul Rasathanesi kuruluyor. B\u00f6ylece Takiy\u00fcddin<\/strong>, Osmanl\u0131 bilim tarihinde rasathane kuran tek m\u00fcneccimba\u015f\u0131 olarak ge\u00e7iyor. \u0130stanbul Rasathanesi\u2019ni anlat\u0131rken bahsedece\u011fimiz baz\u0131 sebeplerden dolay\u0131 Rasathane, 1580 y\u0131l\u0131nda y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra Takiy\u00fcddin<\/strong> , 1585 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul\u2019da vefat ediyor. Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in mezar\u0131n\u0131n nerede oldu\u011fu bilinmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130stanbul Rasathanesi\u2019nin Kurulu\u015fu ve Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Takiy\u00fcddin<\/strong> Er-Rasid<\/strong>, m\u00fcneccimba\u015f\u0131 olduktan sonra bir rasathane kurmak i\u00e7in haz\u0131rl\u0131k yap\u0131yordu. Galata Kulesi\u2019nde g\u00f6zlem yapmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken bir taraftan da d\u00f6nemin \u00f6nemli alimleriyle ileti\u015fimini s\u00fcrd\u00fcyor, onlar\u0131n meclislerinde bulunuyordu. Rasathanenin kurulmas\u0131nda III.Murad\u2019\u0131n hocas\u0131 Sadeddin Efendi ve Vezir Sokullu Mehmet Pa\u015fa, Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019e destek veriyordu. Takiy\u00fcddin<\/strong>, yeni bir rasathaneye duydu\u011fu ihtiyac\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 raporu, Sadeddin Efendi ve Vezir Sokullu Mehmet Pa\u015fa arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla III.Murad\u2019a sundu. Bu raporda, daha \u00f6nce de bahsetmi\u015f oldu\u011fumuz Osmanl\u0131\u2019da takvim yap\u0131m\u0131nda temel kaynak olarak kullan\u0131lan \u201cZic-i \u0130lhani\u201d ve \u201cZic-i Ulu\u011f Bey\u201d ziclerinin do\u011fru sonu\u00e7 vermedi\u011fini ve yeni cetveller haz\u0131rlanmas\u0131 gerekti\u011fi yaz\u0131yordu. Bu \u015fekilde III.Murad\u2019\u0131n da izniyle 1575\u2019te Tophane s\u0131rtlar\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen rasathane kuruldu. Takiy\u00fcddin<\/strong>, Rasathane\u2019ye yeni g\u00f6zlemlerin yap\u0131laca\u011f\u0131na i\u015faret eden \u201cDar\u00fcr-Rasad\u00fc\u2019l Cedid\u201d yani \u201cYeni G\u00f6zlem Evi\u201d ismini verdi. Burada yeni bir zic haz\u0131rlanacakt\u0131 ancak bunun i\u00e7in uzun bir g\u00f6zlem program\u0131 gerekiyordu. Fakat rasathanenin \u00f6mr\u00fc k\u0131sa s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

1577 y\u0131l\u0131n\u0131n Kas\u0131m ay\u0131nda \u0130stanbul semalar\u0131nda bir kuyrukluy\u0131ld\u0131z g\u00f6z\u00fckt\u00fc. Takiy\u00fcddin<\/strong> de bu kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131 fark ediyor ve 40 g\u00fcn boyunca kuyrukluy\u0131ld\u0131z ge\u00e7i\u015fini g\u00f6zlemliyor. Kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u2019\u0131n ge\u00e7i\u015fi ise \u015eehin\u015fahname\u2019de resmedilmi\u015ftir. Takiy\u00fcddin<\/strong>, bu g\u00f6zlemi sonucunda kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131n g\u00f6r\u00fclmesinin III.Murad\u2019a iyi \u015feyler getirece\u011fini ve o zamanlarda olan Osmanl\u0131 ile \u0130ran aras\u0131nda olan sava\u015fta, Osmanl\u0131\u2019ya ba\u015far\u0131 getirece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Ancak Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in bu d\u00fc\u015f\u00fcncesi ger\u00e7ekle\u015fmiyor. Osmanl\u0131-\u0130ran sava\u015f\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z oluyor ve o zamanlarda veba salg\u0131n\u0131 ba\u015fl\u0131yor. Veba salg\u0131n\u0131yla birlikte baz\u0131 \u00f6nemli insanlar\u0131n vefat\u0131 \u00fczerine bu olumsuzluklar kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131n ge\u00e7i\u015fine ba\u011flan\u0131yor. Bu olumsuz olaylar y\u00fcz\u00fcnden rasathaneye ve dolay\u0131s\u0131yla Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019e tepki geliyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u0130stanbul semas\u0131nda 1 ay boyunca g\u00f6r\u00fclen, Takiy\u00fcddin taraf\u0131ndan g\u00f6zlemlenen Kuyruklu Y\u0131ld\u0131z<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

D\u00f6nemin \u015eeyh\u00fclislam\u0131 Kad\u0131zade \u015eemseddin Ahmed Efendi, III.Murad\u2019a \u201cG\u00f6zlem yapmak u\u011fursuzluktur. G\u00f6klerin gizemini ayd\u0131nlatmaya sayg\u0131s\u0131zca yeltenmenin korkun\u00e7 sonu\u00e7lar\u0131 herkes\u00e7e bilinir. Bu i\u015fe giri\u015fen hi\u00e7bir \u00fclke yoktur ki, bay\u0131nd\u0131r iken harap ve devlet te\u015fkilat\u0131 yerle bir olmas\u0131n.\u201d \u015feklinde bir fetva g\u00f6ndermi\u015ftir. Bunun \u00fczerine III.Murad, K\u0131l\u0131\u00e7 Ali Pa\u015fa\u2019ya 22 Ocak 1580 tarihinde rasathanenin y\u0131kt\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 emrediyor ve rasathanenin faaliyetine son veriliyor.<\/p>\n\n\n\n

Rasathane\u2019nin Yap\u0131s\u0131<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Rasathane\u2019nin yap\u0131s\u0131yla ilgili do\u011frudan bir kaynak bulunmuyor. Ancak \u015eehin\u015fahname\u2019de bulunan Alaaddin Mansur isimli \u015fairin Rasathane ile ilgili yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fiirden, eserde bulunan minyat\u00fcrlerden ilgili \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunabiliyoruz. Bilim Tarih\u00e7imiz Ayd\u0131n Say\u0131l\u0131 bu \u015fiiri T\u00fcrk\u00e7e, \u0130ngilizce ve Fars\u00e7a olarak Belleten Dergisi\u2019nde yay\u0131mlam\u0131\u015f. Okurken masal okuyormu\u015f gibi hissediyorsunuz, bir \u015fu masala bak\u0131n derim. ?<\/p>\n\n\n\n

\u201cAlat-\u0131 Rasadiyye li Zic-i \u015eehin\u015fahiyye\u201d isimli eser ise rasathanedeki g\u00f6zlem aletleriyle ilgili olduk\u00e7a detayl\u0131 bilgiler veriyor. Bu eserden de rasathanenin yap\u0131s\u0131yla ilgili \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunabiliyoruz. Ayn\u0131 zamanda M\u00fchimme Defterlerinde Rasathane ile ilgili belgeler bulunuyor. Tarih\u00e7i \u0130smet Miro\u011flu\u2019nun Tarih Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi\u2019nde yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bu belgelere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Rasathane\u2019nin k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu ve yeteri kadar odalar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve o tarihte Rasathane\u2019nin kurulmu\u015f oldu\u011funu ancak in\u015faat\u0131n\u0131n devam etti\u011finin anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Verilmi\u015f olan minyat\u00fcrlerde ise rasathanenin, biri kiremitli \u00e7at\u0131dan ve kubbeli bir binadan olu\u015fan iki binadan olu\u015ftu\u011funu anl\u0131yoruz. Ayr\u0131ca Alaaddin Mansur, \u015fiirinde Rasathane\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan 15 ki\u015fi oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Rasathane\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerin farkl\u0131 vazifeleri oldu\u011fu da biliniyor. Bunu verilen minyat\u00fcrlerde de g\u00f6r\u00fcyoruz. Aletlerle ilgilenenler ve g\u00f6zlem sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 defterlere not eden vazifeli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ayr\u0131ca Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in yard\u0131mc\u0131s\u0131 da bulunuyor. Yani toplamda 16 ki\u015finin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131l\u0131yor. Ve belgelerden ve minyat\u00fcrlerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, Rasathane\u2019de matematik ve astronomiyle ilgili kitaplar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 bir koleksiyon bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
14 Cemaziyelah\u0131r 987 (8 A\u011fustos 1578), Ba\u015fbakanl\u0131k Ar\u015fivi, M\u00fchimme Defteri nr. 40, sf. 169<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u0130smet Miro\u011flu\u2019nun \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda bahsetti\u011fi ve benim de olduk\u00e7a ho\u015fuma giden, bilimin ve co\u011frafyan\u0131n etkile\u015fimini ortaya koyan bir belgeden bahsetmek istiyorum. 8 A\u011fustos 1578 tarihli belgede, Takiy\u00fcddin<\/strong>\u2019in M\u0131s\u0131r Beylerbeyi\u2019ne g\u00f6ndermi\u015f oldu\u011fu bir ricas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. \u201cRasathane\u2019deki a\u011fa\u00e7tan yap\u0131lan baz\u0131 aletlerin, \u0130stanbul\u2019un rutubetli havas\u0131na dayanamad\u0131\u011f\u0131ndan ve k\u0131sa zamanda bozuldu\u011fundan dolay\u0131 rasat i\u015flerinin sekteye u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun i\u00e7in kuru bir iklime sahip olan M\u0131s\u0131r\u2019da yeti\u015fen a\u011fa\u00e7lardan ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak kadar kesilip \u0130stanbul\u2019a acele olarak g\u00f6nderilmesini rica etmi\u015ftir.\u201d<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201cRasathane kurucusu olan bilge Astronom<\/em><\/strong>
Rasathaneyi \u00f6yle sa\u011flam temeller \u00fczerine kurdu ki<\/em><\/strong>
Zaman\u0131m\u0131zda, astronominin bilgi sevenler aras\u0131ndaki itibar\u0131 y\u00fckselerek din ilimleri gibi ra\u011fbet g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131.<\/em><\/strong>
\u2026\u2026<\/em><\/strong>
Bu k\u0131vrak kalemli insan\u0131n ad\u0131 Takiy\u00fcddin\u2019dir.<\/em><\/strong>
Hesapla ilgili ilimlerde kalem ona tamamen ram olmu\u015f durumdad\u0131r.<\/em><\/strong>
\u2026\u2026.<\/em><\/strong>
\u015eehin\u015fah, ans\u0131z\u0131n Ras\u0131d\u0131 Takiy\u00fcddin\u2019e \u015f\u00f6yle buyurdu;<\/em><\/strong>
\u201cBilge kimseler merak edip soruyorlar;<\/em><\/strong>
Ey n\u00fckteli, \u015fuurlu ve olgun insan,<\/em><\/strong>
Rasat i\u015fi ve sonu\u00e7lar\u0131 ne \u00e2lemde, anlat bakal\u0131m.\u00a0<\/em><\/strong>
Felekten k\u0131l\u0131 k\u0131rk yararcas\u0131na d\u00fc\u011f\u00fcmler \u00e7\u00f6zd\u00fcn m\u00fc?\u201d<\/em><\/strong>
Alaaddin Mansur\u2019un \u015fiirinden\u2026<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n\n\n\n

Bir sonraki yaz\u0131da me\u015fhur mesele, \u2018<\/em>Takiy\u00fcddin<\/em><\/strong> ile Tycho Brahe\u2019nin benzerli\u011fi\u2019nden bahsedece\u011fim. Takipte kal\u0131n!:)<\/em><\/p>\n\n\n\n